Građanin Srbije u proseku ima 44 godine i biće sve stariji

Najnoviji demografski podaci i projekcije potvrđuju da je Srbija sve starije društvo, da opada broj stanovnika i broj građana radnog uzrasta, dok je stopa fertiliteta i dalje ispod nivoa potrebnog da bi se stanovništvo obnovilo. Trend se ne može preokrenuti ali se može ublažiti, smatraju stručnjaci i ocenjuju da postojeće mere za podsticanje rađanja daju samo kratkotrajne rezultate.

Građani Srbije su ostarili: 2024. su u prosеku u imali 44 godine, dok su 1990. imali 35,03 godine. Podaci i projekcije pokazuju da i drugi parametri od 1990. beleže pad, uključujući broj stanovnika radnog uzrasta. Sagovornici Bloomberg Adrije kažu da takvi trendovi, kao i faktori poput niskog nataliteta i visoke stope emigracije nisu nov fenomen.

 

 

Milica Vesković Anđelković, vanredna profesorka na Filozofskom fakultetu u Beogradu, čija je uža specijalnost socijalna demografija, kaže da , sudeći prema demografskim podacima, može se reći da se, osim što je stanovništvo sve starije i prosečna starost sve viša, smanjuje udeo mladog stanovništva, a povećava udeo starijeg, iznad 65 godina.

"Međutim, nismo na dnu lestvice. Prema podacima Eurostata, najstariju populaciju ima Italija, čija je prosečna starost 2020. godine iznosila 47,2 godine, za njom slede Grčka, pa Nemačka i Portugalija, gde prosečna starost prelazi 45 godina. Kao najmlađe države evropskog kontinenta izdvajaju se Island, Kipar i Albanija, gde je prosečna starost ispod 38 godina", rekla je ona za Bloomberg Adriju.

Vesković Anđelković navodi da su se, što se tiče intenziteta starenja, samo dve evropske države podmladile u odnosu na prosečnu starost zabeleženu 2011. godine. To su Švedska i Malta i to za oko 0,3 godine, dok sve druge beleže trend starenja stanovništva.

U Srbiji, indeks starenja beleži konstantan rast. Taj indeks, koji predstavlja odnos broja stanovnika starih 60 i više godina i broja stanovnika mlađih od 19 godina, porastao je sa 144,72 u 2020. na 151,62 u 2024, navodi se u Demografskoj statistici RZS za 2024, objavljenoj u decembru prošle godine. To znači da na svakih 100 stanovnika mlađih od 19 godina dolazi 151,6 osoba starijih od 65 godina.

Poređenja radi, indeks starenja je 1950. iznosio 22,42, a 1970. i 1980. bio je blizu 40. Vrednost indeksa koja ne prelazi 20 indeksnih poena pokazuje da je stanovništvo izrazito mlado, a preko 40 indeksnih poena da je stanovništvo starо, precizira se u dokumentu RZS.

 

 

Profesorka Ekonomskog fakulteta u Beogradu Jelena Žarković kaže za Bloomberg Adriju da je starenje i pad broja stanovnika opšti trend u svetu, pa i u Aziji. Prema njenim rečima jedino Afrika ima mlado stanovništvo i u tom smislu je rezervoar radne snage, ali je pitanje kada će se i taj kontinent suočiti sa ovim problemom.

Ona podseća da je Srbija u fazi demografskog opadanja od 1960-tih i da su tome doprinele i migracije.

Smanjuje se broj stanovnika u radnoj dobi

U Srbiji se u periodu 2020-2024 broj stanovnika smanjio za 4,5 odsto ili 312.650 ljudi na oko 6,5 miliona u 2024.  dok se broj stanovnika radnog uzrasta smanjio za 310.538 ljudi ili 6,9 odsto sa oko 4,4 miliona u 2020. na oko 4,1 milion 2024. Na brojnost  stanovništva utiče više faktora, a treba uzeti u obzir da je to period koji obuhvata vreme pandemije kovida 19.  

U poređenju sa 1990, kada je Srbija imala, prema procenama, oko 6,3 miliona stanovnika radnog uzrasta, sada ih ima dva miliona manje.

Udeo stanovnika radnog uzrasta u ukupnom stanovništu se smanjio za 1,7 procentnih poena sa 64,6 odsto u 2020. na približno 62,9 odsto u 2024. godini.

 

 

Vesković Anđelković ocenjuje da je pad broja stanovnika u period 2020-2024. više od dinamike koja je uočena ranije i da su na to velikim delom uticale i migracije stanovništva, naročito mladih radno sposobnih ljudi, koje su prema istraživanjima, uglavnom podstaknute lošim ekonomskim uslovima, velikim stepenom korupcije i nedostatkom demokratije.

"Njihov odlazak je višestruko loš za Srbiju - sa njima odlaze i njihove sadašnje i buduće porodice, a radni kontingent se sve više prazni. Odatle, uz biološki faktor, i ne čudi što se upravo smanjuje broj stanovnika u radnom kontingentu", ocenjuje ona.

Stanovništvo radnog uzrasta obuhvata sve osobe koje su po godinama sposobne za rad, bez obzira da li rade ili ne, dok je za realnu procenu tržišta rada potrebno sagledati aktivnu radnu snagu koju čine zaposleni ili oni koji aktivno traže posao, navodi direktor Instituta za razvoj i inovacije Nenad Jevtović za Bloomberg Adriju.

Oskudni podaci o iseljavanju, bez projekcija o ekonomskim posledicama

Preciznih, ažuriranih podataka o iseljavanju iz zemlje nema s obzirom da RZS kontinuirano prati uglavnom unutrašnje migracije, a Jevtović podseća da je, prema nekim ranijim podacima, Srbiju godišnje napuštalo do 25.000 do 27.000 ljudi.

Prema njegovim rečima teško je proceniti koliko to zemlju košta finansijski i ekonomski, navodeći da su ranije procene govorile o troškovima od dve do tri milijarde evra. On je, međutim, podsetio da je reč o procenama pre pandemije, da su se okolnosti promenile a sa time i vrednosti.

Prema zvaničnim podacima, ukupni migracioni saldo u  Srbiji u periodu između dva popisa, 2011-2022, bio je negativan i iznosio je -1,7. Prosečno je godišnje oko 11 hiljada više osoba napuštalo zemlju nego što se u nju doseljavalo, navodi se u publikacije RSZ  "Stanovništvo Srbije - dinamika i strukture", predstavljenoj u aprilu prošle godine. Prema tim podacima, iz Srbije se u tom periodu iselilo 267.243 osobe a doselilo 149.162 osoba.

Bitan pokazatelj sa ekonomskog i socijalnog stanovništva jeste indeks funkcionalnog, odnosno zavisnog stanovništva. Što je taj indeks veći, to je veći broj zavisnih ljudi (mlađih od 14 i starijih od 65 godina) po radno sposobnom stanovniku a takav trend može predstavljati izazov za ekonomiju i društvo.

Ovakav trend koji je u Srbiji nepovoljan, izlaže pritisku socijalne i penzione sisteme, odnosno više ljudi zavisi od državnih davanja i penzija. U takvim okolnostima potencijalno je sporiji ekonomski rast, jer veći deo radno sposobnog stanovništva mora da finansira neaktivne, a državama mora više da izdvaja za socijalnu zaštitu.

Indeks funkcionalnog (zavisnog) stanovništva porastao je sa 54,75 u 2020. godini na 58,80 u 2024. To znači da je na svakih 100 radno sposobnih stanovnika, uzrasta 15-64 godine, dolazilo 58,8 stanovnika koji su zavisni.

U poređenju s tim, 1950. iznosio 53,61, ali se od 1970. smanjivao da bi 2010. bila zabeležena najniža vrednost od 47,13.

 

 

Prirodni priraštaj negativan, fertilitet ispod nivoa zamene generacija

Svi parametri bitni za sagledavanje reprodukcije ukazuju na negativan trend. Prirodni priraštaj u Srbiji bio je u 2024. negativan i iznosio je - 37.385 pošto je te godine rođeno 60.845 dece a umrlo 98.230 građana, navodi se u publikaciji Demografska statistika 2024.

Stopa ukupnog fertiliteta koja se odnosi na broj živorođene dece na jednu ženu u reproduktivnom dobu, iznosio je 2024. na nivou zemlje 1,6. Ova vrednost je ispod nivoa zamene generacija, koji iznosi oko 2,1 deteta po ženi, a kretala se od 1,2 u Pčinjskom do 2.0 u Topličkom okrugu, na jugu zemlje.

Stopa nataliteta koja označava broj rođene dece na 1.000 stanovnika, kretala se od 7 do 10 promila zavisno od regiona, što su niske stope.

Vesković Anđelković kaže da nizak natalitet nije nov fenomen i da žene koje su rođene pre Drugog svetskog rata nisu rađale više od dvoje dece, a da je takozvani bum u rađanju posle Drugog svetskog rata samo predstavljao nadoknadu izgubljenog vremena tokom rata.

"Sve manji broj rađanja uticao je i na strukturu stanovništva, što je naročito značajno kada je reč o fertilnom kontingentu (starosnim grupama koje su u godinama pogodnim za rađanje) kao i na radni kontingent. Sve manje rođene dece utiče in a smanjenje biološkog potencijala te ne možemo očekivati da će sve manji broj žena biti u mogućnosti da rodi onoliko dece koliko je potrebno za prostu zamenu generacija, čak i ako vrednosni okvir ostavimo po strani", rekla je ona.

Ona ocenjuje da je u tom smislu smanjenje broja stanovnika nešto što je prirodno i očekivano naročito ako se ima u vidu i da "bebi-bum" generacije dostižu, pa i prestižu, godine očekivanog životnog veka.

Podaci RZS pokazuju da bruto i neto stopa reprodukcije koja pokazuju prosečan broj devojčica koje će žena roditi tokom svog reproduktivnog perioda, kao i koliko će njih dostići dob da se reprodukuje, iznosile u 2024. 0,79, odnosno 0,78. Kada je stopa ispod broja jedan, to znači da populacija nije u stanju da "zameni" sebe, odnosno da uspeva da se delimično zameni.

Depositphotos

Mere za podsticanje rađanja kratkog daha

Sagovornici Bloomberg Adrije smatraju da finansijski i drugi podsticaji za rađanje ne mogu preokrenuti trend, da takve politike daju rezultate u prvo vreme, kao što je to bio slučaj u Mađarskoj, a da posle toga nemaju većeg efekta.

Jelena Žarković smatra da roditeljski dodatak, iako je izdašan, nije dao željene rezultate.

"Podržavam roditeljski dodatak kao meru koja pomaže smanjenju siromaštva dece. Međutim, s druge strane, dečji dodatak je mali i daje se po strogim kriterijumima tako da roditeljski dodatak preuzima ulogu dečjeg", rekla je ona.

Vesković Anđelković podseća da su mere za podsticanje rađanja promovisane i uvedene još 2018. godine, a da efekta nije bilo.

"Da bi se rađalo više dece, važno je izmeniti odnos prema porodici, pružiti podršku roditeljima, naročito majci pošto kod nas teret i dalje većinom pada na nju, te omogućiti usklađivanje rada i roditeljstva koje ne bi bilo nauštrb ni roditeljstvu ni karijeri. Nije da donosioci odluka nisu toga svesni, o tome svedoči Strategija za podršku rađanja, ali politike o kojima se u ovom dokumentu govori nisu do kraja sprovedene", kaže ona.

Ona je ocenila da se trend ne može preokrenuti, ali da se može ublažiti. "Pre svakih politika usmerenih isključivo na rađanje, važno je imati stabilno demokratsko društvo uz viziju ekonomskog prosperiteta. To bi umanjilo emigraciju, ali bi pružilo sigurnost parovima koji žele da imaju više dece", rekla je Vesković Anđelković.

Depositphotos

Prema Zakonu o finansijskoj podršci porodici, koji je stupio na snagu 1. novembra 2024. i primenjivao se tokom 2025. godine, državne subvencije u vidu roditeljskog obuhvatale su jednokratnu pomoć od 500.000 dinara za prvo dete; a zatim u ratama 600.000 dinara za drugo dete; 2.280.000 dinara za treće dete, i 3.180.000 dinara za četvrto dete.

Država dodeljuje majkama bespovratna sredstva do 20.000 evra (oko 2,3 miliona dinara) za kupovinu ili izgradnju kuće ili stana, kao i učešće u stambenom kreditu. Za ovu vrstu subvencije mogu da se prijave majke koje prvi put stiču nekretninu u svoju imovinu. Subvencija pokriva do 20 odsto vrednosti nekretnine, sa maksimalnim iznosom do 20.000 evra. Dete u trenutku podnošenja zahteva ne sme biti starije od godinu dana, a prihodi supružnika ne smeju prelaziti dve prosečne zarade na republičkom nivou.

Do sada 1.300 porodica dobilo pomoć za kupovinu prve nekretnine

Od 2022. godine, od kada je doneta odgovarajuća uredba, isplaćeno je oko 20,3 miliona evra za više od 1.300 zahteva za dodelu besplatnih sredstava za kupovinu prve nekretnine.

Ministarka za brigu o porodici i demografiju Jelena Žarić Kovačević ocenila je u četvrtak na sastanku komisije za dodelu ove vrste pomoći da je ova mera jedan od najznačajnijih načina podrške porodicama, jer im omogućava rešavanje ključnog pitanja, odnosno obezbeđivanje krova nad glavom.

Komisija je u četvrtak odobrila pomoći za kupovinu prve nekretnine u ukupnoj vrednosti od 1,5 miliona evra za 86 porodica u Srbiji, saopštilo je Ministarstvo za brigu o porodici i demografiji. Ministarka je istakla da će Komisija nastaviti sa radom jednom mesečno kako bi zahtevi bili obrađivani efikasno i podrška porodicama stizala blagovremeno.

Najveći deo povećanja budžeta Ministarstva za brigu o porodici i demografiji za 2026. godinu odnosi se na subvencije za majke - iznos je povećan sa 750 miliona (oko 6,4 miliona evra) na 1,1 milijardu dinara (oko 9,4 miliona evra), navodi se u saopštenju tog ministarstva. 

Značajan pad broja stanovnika do 2052.

S obzirom na ovakve trendove, ne čudi što će se broj stanovnika smanjivati u narednim decenijama, pa se očekuje da će ukupan broj pasti sa oko 6,2 miliona u 2032. na 5,22 miliona u 2052. To znači da bi 2052. u Srbiji moglo da živi 1,4 miliona manje nego 2022.

Starije kategorije, iako brojke variraju, činiće sve veći relativni udeo u ukupnoj populaciji kako se približavamo 2052. godini, dok istovremeno mlađe grupe postaju manje brojne.

 

 

Suprotno tome, najstarije starosne grupe, 80-84 godine i 85 i više godina, predstavljaju rastuće segmente populacije Predviđa se da će se broj stanovnika starih 80 i više godina povećati za 38 odsto sa oko 81.000 u 2032. na 112.000 u 2052. Grupa starijih od 85 godina će porasti sa 80.787 u 2032. na najviši nivo od 132.079 u 2042, da bi potom opala na 112.277 u 2052.