Šta je Tukididova zamka i zašto ju je Xi Jinping pomenuo u razgovoru sa Donaldom Trumpom

Kada se kineski predsednik Xi Jinping u četvrtak sastao sa američkim liderom Donaldom Trumpom u Pekingu, postavio je veliko pitanje: mogu li Kina i SAD da izbegnu "Tukididovu zamku"? Reč je o izrazu koji zvuči akademski, ali zadire u samu srž ambicija Pekinga kada je reč o odnosima dve zemlje.

Termin je početkom 2010-ih popularizovao harvardski politikolog Graham Allison, oslanjajući se na dela antičkog grčkog istoričara Tukidida. Njegov argument glasi: kada sila u usponu izazove već uspostavljenu silu, sukob postaje gotovo neizbežan. Allisonovo istraživanje pokazalo je da se taj obrazac više puta ponavljao kroz istoriju, a taj koncept koristio je kao okvir za analizu rivalstva između SAD i Kine.

 

Pojednostavljeno, reč je o strukturnoj napetosti. Uspon Kine – ekonomski, tehnološki i vojni – dovodi u pitanje dugogodišnju dominaciju Amerike kao svetske supersile. Čak i ako nijedna strana ne želi otvoreni sukob, sama konkurencija stvara pritisak koji je teško držati pod kontrolom.

Zašto Xi Jinping pominje Tukididovu zamku

Xi Jinping koristi taj koncept najkasnije od 2014. godine, navodi analitičar iz Pekinga Zichen Wang, koji je istraživao ranije reference kineskog lidera na taj okvir. Xi Jinping je termin ponovo upotrebio i tokom sastanka sa predsednikom Joeom Bidenom u novembru 2024. godine, na marginama samita Azijsko-pacifičke ekonomske saradnje (APEC) u Peruu.

Poruka kineskog lidera ostala je dosledna: sukob nije neizbežan. Prema kineskom tumačenju, dve strane treba da pronađu način za koegzistenciju, što Peking često opisuje kao "međusobno poštovanje" i "saradnju u kojoj obe strane dobijaju".

Postoji i strateška dimenzija. Pozivanjem na ovaj koncept, Peking podiže tenzije između SAD i Kine iznad trgovinskih sporova ili pitanja Tajvana i predstavlja ih kao širi, istorijski test načina na koji velike sile međusobno funkcionišu.

Istovremeno, Kina time učvršćuje svoj položaj ravnopravne supersile u odnosu na SAD, a ne podređenog aktera. Kako je Xi Jinping upitao Trumpa, mogu li Kina i SAD da "stvore novu paradigmu odnosa velikih sila"?

U Vašingtonu su oprezniji prema ovom izrazu, pa američki kreatori politike radije govore o zaštitnim mehanizmima i upravljanju rizicima.

Objašnjava li Tukididova zamka i druge sukobe

Graham Allison navodi 16 slučajeva u poslednjih 500 godina u kojima su sile u usponu ugrozile dominantne sile, pri čemu je 12 završilo ratom. Uoči Prvog svetskog rata, na primer, Nemačka je nastojala da nametne svoju vojnu moć u Evropi i izgradi sopstveno prekomorsko carstvo, što je zaoštrilo odnose sa tada vodećom silom, Ujedinjenim Kraljevstvom.

Slično tome, Tridesetogodišnji rat usledio je nakon rastućih tenzija između protestantskih sila u usponu – pre svega nemačkih i holandskih država – i etablirane katoličke sile, Svetog rimskog carstva.

Graham Allison tvrdi da će, kako Kina bude jačala, predstavljati sve veću pretnju američkom uticaju, što bi moglo da dovede do nezdravog rivalstva i eventualno oružanog sukoba.

Da li je zamka neizbežna

Nije. Velike sile mogu da koegzistiraju mirno. Tokom prošlog veka, SAD su preuzele primat od Ujedinjenog Kraljevstva kao vodeća vojna i politička sila, a tranzicija je protekla relativno glatko.

Nakon što se Nemačka, podeljena posle Drugog svetskog rata, ponovo ujedinila 1990. godine, obnovila je značajnu moć unutar Evrope bez izazivanja sukoba.

Čak i Hladni rat pokazao je da rivalstvo dve supersile ne mora nužno da preraste u direktan rat, iako su se SAD i Sovjetski Savez sukobljavali posredno kroz druge države.

Pojedini analitičari smatraju da je "Tukididova zamka" previše pojednostavljen način objašnjavanja uzroka ratova i skeptični su prema njenoj primeni na odnose između SAD i Kine.